Robots nemen onze banen over, Utopie of Distopie?

Er verschijnen talloze horrorscenarios over de inzet van robots in het arbeidproces. Ze zouden al onze banen en daarmee onze inkomens wegnemen. Er zijn talloze onderzoeken naar de invloed van de robotisering uitgevoerd en een vermindering van 50 % van de huidige banen ligt in de rede. De vraag is of dat zo rampzalig is als vaak wordt afgeschilderd. Eind 19e eeuw waren werkweken van  meer dan 70 uur heel normaal en tot de invoering het wetje van Van Houten in 1874 gold dit zelfs ook voor kinderen. In 1900 stelde de commissie van B&W voor om in Rotterdam  stokers een wekelijke rustdag te geven.[1] Tot in de jaren 60 van de vorige eeuw bestond het weekend uit de zondag en was 14 dagen vakantie per jaar een luxe.

Sinds die tijd zijn wij op de golven van de industrialisering en de automatisering  aangeland in het walhalla van de 36-urige werkweek, lange vakanties en talloze deeltijdbanen die doorgaans meer welvaart opleveren dan de 70-urige werkweek van destijds. Daarbij zijn veel bestaande functies verdwenen of gedecimeerd variërend van ambachtsman tot hoekman op de beurs, marconist en stenotypiste. Maar ook het aantal secretaresses is door email en internet sterk afgenomen. Door de opkomst van internet en webwinkels is het aantal fysieke winkels stelselmatig gedaald.

Reisbureaus zijn zeldzaam geworden. Vertaalbureaus zullen, naar mate Google translate een verdere ontwikkeling ondergaat, ook gaan verdwijnen. Door de inzet van industriële robots sinds 1956 is een groot deel van de fabrieksarbeid verdwenen. Volgens een vaak geciteerd rapport van de Oxford University uit 2013(!) zullen de komende 25 jaar 48% van de bestaande banen verdwijnen door AI en robotisering.[2] Deze banen liggen zeker op laag en middelbaar ondersteunend niveau, zoals ongeschoold werk, beveiligingstaken, administratieve taken en middelmanagement; maar ook de inschakeling van intelligente systemen in de medische sector en juridische sector hebben tot gevolg dat daar banen verdwijnen. In verschillende rapporten worden ook positieve aspecten van deze verandering aangegeven. Supercomputer Watson detecteert aanzienlijk sneller en beter zeldzame kanker gevallen dan specialisten op dit gebied.[3] Ook rechterlijke beslissingen zijn met grote mate van zekerheid te voorspellen op grond van het gebruik van AI voor analyse van uitspraken en wetenschappelijk artikelen. Hoewel er nog niet direct een robotrechter zal plaatsnemen achter de raadstafel zal zeker voorbereidend werk steeds meer door AI systemen worden verricht. Misschien dat dit al zal helpen om een zekere vooringenomenheid te vermijden, hetgeen ook in genoemde studie werd geconstateerd.

Demissionair minister Asscher luidde ook al in 2014 de noodklok over robotisering van de samenleving en het verdwijnen van banen: “Robots zijn goedkoop, snel, werken 24 uur per etmaal, zijn nooit ziek, vragen geen loonsverhoging en staken niet”; en de SER doet een studie naar de (negatieve?) effecten op de werkgelegenheid.

Is dit verlies van banen zo’n ramp? Het is toch niet verkeerd als onaangenaam en eentonig werk verdwijnt, de zorgvuldigheid van medische ingrepen en rechtspraak toeneemt, productiemethoden worden verbeterd en versneld? Wat is er tegen dat de welvaart wordt vergroot door de inzet van robotsystemen die niet worden geteisterd door ziekte en arbeidsongeschiktheid?

Robots kunnen overal worden ingezet, van aspergeplukker tot infrastructuurplanner. Ze maken minder ongelukken, gebruiken minder grondstoffen, zijn zorgvuldiger in het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, zijn niet afhankelijk van klimaatinvloeden en kunnen worden ingezet om onderontwikkelde gebieden op aarde zelfvoorzienend te maken. Dat betekent oplossing van tekorten, de migratieproblematiek en uitbanning van rampen en ziekten.

Daarbij gaan we naar een verdere arbeidstijdverkorting, verbetering van de arbeidsomstandigheden en het verdwijnen van ‘slavenbestaan’ van kinderen in de barakken van lage lonenlanden voor onze welvaart.

De vergroting van de welvaart door robotisering zal wel moeten resulteren in een “omdenken” van het economische systeem in de lijn van Piketty. Alle opbrengsten door het gebruik van robots moeten gelijkmatiger worden verdeeld; of dat nu gebeurt door een belasting op door robots gegenereerde welvaart of op een andere manier. Daarbij mag het niet zo zijn dat robot-consortia in handen geraken van enkele individuen die de verkregen rijkdom alleen voor zichzelf aanwenden. Die meeropbrengst zal moeten  worden aangewend voor het genereren van een ”universal basic income”. Er is dan geen noodzaak voor een  belastend sociale voorzieningensysteem en meer ruimte voor daadwerkelijke humane, creatieve en recreatieve ontwikkeling van de mens op wereldwijde schaal in een transhumaan tijdperk.

Rob van den Hoven van Genderen

[1] Artikel in NRC 1900.

[2] The Future of Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?. C.B. Frey and M.A. Osborne, September 17, 2013.

[3] N. Aletras, D. Tsarapatsanis, D. Preoţiuc-Pietro, V, Lampos (2016) Predicting judicial decisions of the European Court of Human Rights: a Natural Language Processing Perspective. PeerJ Computer Science 2:e93 https://doi.org/10.7717/peerj-cs.93.

DOOR communicatie & vorm